گلونی ؛ پوشش زن لر با دیرینگی ۳۰۰۰ ساله

گلونی ؛ پوشش زن لر با دیرینگی ۳۰۰۰ ساله 6/9/2015 7:47:11 PM

گلونی ؛ پوشش زن لر با دیرینگی ۳۰۰۰ ساله

 

می‌ترسم د روزگاری کس نونه گلونی
هه نومی دشو بمونه شیر زنونکه سر ونی
میترسم د دیک و پشمه ماشتیاکه رنگ رنگه
همشو بوئه ن فراموش چی کت و چی گلونی
گُلوَنی یا گُل وَنی (Golvani)، در زبان لری به گونه‌ای از سربند یا روسری چهارگوش که معمولا از جنس ابریشم با نقش‌های سنتی است، گفته می‌شود؛ نوعی سربند مخصوص پوشش اقوام لر و لک که از واژه «گلبندی» با تبدیل حرف «ب» به «و» و حذف حرف «د» گرفته شده است.گلونی، که زنان لُر به گونه ویژه‌ای آن را به سر می‌کنند، بخشی از پوشش سنتی آنان را تشکیل می‌دهد. دختران نسل جدید از نوع کوچک آن به عنوان روسری استفاده می‌کنند که در ضمن یکی از سوغات‌های استان لرستان نیز هست.
علیمردان عسکری عالم، در کتاب ادبیات شفاهی قوم لُر، گُلوَنی را دستمال بزرگ ابریشمی و رنگارنگی می‌داند که ویژه سربند زنان جوان و دختران لُرستانی است. کَت و گلونی به همراه شال و ستره از لباس‌های سنتی و محلی لرستان است. در کتاب لُرها هم، به «جوه» یا «جوما» اشاره و گفته شده که زنان لُر، جامه‌ای بلند می‌پوشند به نام جوه یا جوما که روی آن پیراهنی چاک‌دار و چین‌دار قرار می‌گیرد. آنان سربندی دستار مانند دارند که موها را با آن می‌پوشانند. پوشاک زنان لُر شاد و روشن است و با مهره‌های شیشه‌ای، سکه‌ها و منجوق‌ها آذین می‌شود. سعید شادابی در کتاب خود به نام فرهنگ مردم لرستان در بخش مربوط به لباس عروس و پوشش زنان عشایر به سرون (Sarvan) اشاره کرده است که همان حجاب و پوشش موهای سر و گیسوان عروس به وسیله چارقدهای ظریف و نازک گلدار ابریشمی در رنگ‌های گوناگون است. این پوشش به گونه خاصی است، زیرا سر عروس را با چند تخته از این چارقدها می‌پوشانند و دنباله آنها را از پشت سر آویزان می‌کنند. همانجا توضیح داده شده است که گلونی همان سرون‌های رنگی هستند و چارقدهای ساده و بزرگتر که حاشیه‌های رنگی دارد و ریشه دار هستند که کت (Kat) نام دارد. در گزارش مردم نگاری شهرستان الشتر آمده است که زنان سالخورده، گلونی‌های سیاه به سر می‌کرده‌اند و زنان جوان رنگهای سبز، قرمز، نارنجی، آبی و… به سر می‌بستند. رشیدی مفرد در گزارش مردم‌نگاری شهرستان دورود در بخش سرپوش زنان به «چار گلونی» اشاره می‌کند و می‌نویسد که چارگلونی عبارت است از چهار عدد روسری ابریشمی چهار گوش به ضلع تقریبی ۵ر۱ متر و با رنگ زمینه مشکی و حاشیه‌های قرمز، آبی و سبز که زنان جا افتاده آنها را به هم دوخته و روی سر می‌بستند. لازم به ذکر است که به شکل کلی بستن سرپوش‌های بالا بر روی سر، سرون sarvan یا ساوه sâwa می‌گویند.
تاریخچه گُلوَنی
این سربند در گذشته در پوشاک مردان هم به کار می‌رفت و به طور کلی گفته می‌شود که سربند و دستار «پوششی با سه هزار سال دیرینگی» است و از زمان مادها و هخامنشیان در پوشاک مردان و زنان ایران ‌زمین استفاده می‌شد. به گفته عطا حسن پور، باستان‌شناس، «بر پایه گفته مورخانی چون هرودت، ریشه سربند آن هم سربند لُری به دوره هخامنشیان و دوره ماد برمی‌گردد. برپایه شواهد و نوشته‌های تاریخی، سربند از اجزای رختهای ایرانی همه ایرانیان، وابسته به آن و جدایی ناپذیر است. «دیاکونوف» روسی، در کتاب تاریخ ماد، پوشش ایرانی را توصیف می‌کند و سربند را در مورد زن و مرد ایرانی، هر دو به کار می‌برد. وجود دستاری به دور سر در نقش برجسته‌های تاریخی تایید می‌شود. در دوران میلادی و حتی پیش از مادها، هم زنان و هم مردان دستار یا همان سربند بر سر دارند. در سالنامه‌های آشوریان نیز می‌بینیم که این دستار هم بر سر زنان و هم بر سر مردان وجود دارد و در توصیف اقوام زاگرس، آشوریان، عیلامی‌ها و مادها از این سربند یاد می‌شود و در میان نقش برجسته‌های به جامانده این سربند آشکارا دیده می‌شود.عطا حسن پور می‌گوید: «مثلاً در حفاری گورستان عصر آهن (سه هزار ساله) باباجیلان در غرب شهرستان دلفان، دامنه کوه سرکشتی، انگشتر مفرغی‌ای به دست آمد که به جای نگین آن، نقش‌کنده‌ای وجود داشت. این نقش‌کنده، نقش یک انسان با دو بال است که از دل خورشید بیرون می‌آید. این نماد را در فرهنگ پیش از تاریخ، با عنوان فَروَهَر یا همان «انسان خدای‌گونه» می‌شناسیم. این نماد شکلی روحانی دارد و رخت بر تن دارد. با نمادشناسی انجام شده روی اندام این نقش، کفش مادی، شلوار مادی و باشلوق* مادی یعنی سربندی که مانند کلاه دور سر قرار می‌گیرد هویدا شده‌اند. این سربند، همچون مقنعه‌های امروزی گوش،گردن و سینه را می‌پوشاند. روی این باشلوق مادی، کلاهی قرار دارد و دور کلاه دستاری شبیه گلونی‌های امروزی قرار گرفته است. این نماد یکی از قدیمی‌ترین نمادها در لرستان به شمار می‌آید و در مجموع، مرد را با جنبه الوهیت او و دستاری به سر آن هم شبیه گلونی نشان می‌دهد. همچنین چندین نمونه مفرغ‌های دیگر در لرستان به دست آمده است که تصاویر مرد و همچنین زن را با سربند و دستار نشان می‌دهد و بیشتر مورخان در توصیف‌هایشان از پوشش اقوام ایرانی به این دستار یا همان سربند اشاره آشکار و روشن داشته‌اند. در دوره‌های گذشته، نیز کاربرد گُلوَنی شکل روان ‌تری پیدا می‌کند و به عنوان نمونه در دوره قاجار در عکس‌های گرفته شده، مردان با پوشش گُلوَنی دیده می‌شوند. مردان گلونی را دور «شو کلاو» یا همان کلاه لریانی مرسوم در منطقه لرستان می‌بستند و به گاه مهمانی یا جنگ، به منظور آذین و یا نگهدارنده کلاه از آن استفاده می‌کرده اند. در نقش آناهیتا بر روی یک پلاک گچبری در محوطه برزقباله لرستان، آناهیتا درست مانند زنان لر، سربندی به دور سر بسته است و گیسوان بافته و طناب پیچش از زیر آن هویداست. همچنین در دوران ساسانی نمونه‌ای از سربند دیده می‌شود که بسیار شبیه گلونی امروزی لرستان است.» در گزارش مردم نگاری خرم آباد نیز به پوشیدن گلونی توسط مردان هم اشاره شده است و از آن به صورت سرپوشی از جنس ابریشم یاد شده که مردان در مراسم شادی و سرور روی کلاه نمدی به دور سر می‌پیچیدند.

روز گُلوَنی
بر پایه یک ایده، به همت گروهی از دختران خرم‌آبادی، روز ۲۶ اردیبهشت به عنوان روز روسری لُری نام‌گذاری شده است. قرار است هر ساله در بهار و تا ۲۶ اردیبهشت دختران لُر با به سر کردن روسری لُری، این پوشش کهن و زیبا را را به دیگران معرفى کنند.
* باشلق: باشلق.[ ل ِ ] (ترکی، اِ) کلمه ترکی است [از باش بمعنی سر و لیق حرف نسبت]، کلاه پیوسته به شنل. کلاهی که بر یقه جامه‌ای دوخته شده باشد. (فرهنگ دهخدا)


Tags:

Comments

Leave a comment

Please fill all fields
Fullname
Email

Last